Gagauzja, niewielkie autonomiczne terytorium na południu Mołdawii, trzy miasta, kilkanaście wsi, niespełna dwieście tysięcy mieszkańców. Pola, łąki, nieużytki. Co ciekawego ma w sobie Gagauzja? Czy może zaoferować cokolwiek przeciętnemu turyście? Pomniki przyrody, wielowiekowe zabytki? Chyba nie. Wyjątkowość tego regionu wynika z jego sytuacji geopolitycznej. Jest on jedną z aren, na której zderzają się potęgi Wschodu i Zachodu. Do tego szala zwycięstwa zaczyna się ostatnio przechylać na stronę Moskwy.

Droga do autonomii

Gagauzi to niewielki naród o silnej prorosyjskiej orientacji, którego historię i kulturę postanowiliśmy zgłębić. Wybory polityczne właśnie tej społeczności mogą w najbliższym czasie zmienić rozkład sił w całej Europie. Ale zacznijmy od początku. 

Gagauzi przybyli na tereny Besarabii na przełomie XVIII i XIX wieku z terenów Dobrudży, historycznej krainy nad Morzem Czarnym. Skąd się tam wzięli? Historycy nie są zgodni, główne hipotezy wskazują na ich tureckie korzenie, jednak nie wyklucza się ich słowiańskiego rodowodu. Pewnym jest, że na przełomie XIV i XV wieku na ich pierwotnych terenach istniało państwo Oguzów, którego znak rozpoznawczy, szary wilk, do dziś uznawany jest za jeden z symboli Gagauzji. Państwo to zniknęło z mapy świata podbite przez Imperium Osmańskie. Po przybyciu do Besarabii Gagauzi, mimo licznych prób, nie stworzyli własnego państwa. Do najważniejszych wydarzeń doszło na fali rewolucji rosyjskiej – w 1906 roku proklamowana Republikę Komracką. Mimo, że powstanie trwało tylko 5 dni, do dziś jest podstawą gagauskiej tożsamości. 

Dalsza historia Gagauzji to stałe związanie z ZSRR, a następny przełomowy moment to 1988 rok. W Komracie powstał klub dyskusyjny Lud Gagauski, który szybko przerodził się w ruch polityczny. Później wydarzenia potoczyły się szybko, w 1990 roku proklamowano Republikę Gagauską, jako byt pozostający w składzie ZSRR, ale niezależny od Mołdawskiej SRR. Po upadku związku radzieckiego Gagauzi znaleźli się w granicach Republiki Mołdawii, jednak już w 1994 roku powstało Terytorium Autonomiczne Gagauzji. Ostateczny kształt regionowi został nadany rok później, na podstawie referendum, w który Komrat wybrano, jako stolicę nowego politycznego tworu.

Gagauzja dziś

Dziś do Gagauzji możemy dostać się bez żadnych problemów. Droga z Kiszyniowa jest pełna dziur, czasami brakuje asfaltu, ale generalnie jest przejezdna. Formalna granica nie istnieje, jakby przegapić znak informujący, że wjeżdżamy do autonomii, można w ogóle nie zdać sobie sprawy, że wkracza się do Gagauzji.

W końcu dotarliśmy do stolicy, miasta Komrat. Tutaj znajduje się parlament autonomii, swoją siedzibę ma również baszkan – prezydent Gagauzji. Do dziś nie wiemy, w jaki sposób zamiast znaleźć się na głównej arterii miasta trafiliśmy prosto na, położony niejako na uboczu, Komracki Uniwersytet Państwowy. Dość symboliczne. Uczelnia jest dumą całej Gagauzji, ale mimo że stanowi jeden z elementów ich tożsamości, to językiem wykładowym jest rosyjski. Dlaczego nie gagauski? Nie bez znaczenia jest wieloletnia rusyfikacja w czasach ZSRR, ale istotna jest też krótka historia języka gagauskiego w formie pisanej. Do przełomu XIX i XX wieku gagauski głównie był językiem mówionym. Moment przełomowy przyszedł w latach 50-tych XX wieku, kiedy to przystosowano cyrylicę do zapisu języka gagauskiego i rozpoczęto jego nauczanie w szkołach. Szybko powrócono do języka rosyjskiego. W 1993 roku parlament Mołdawii przyjął dla języka gagauskiego nową ortografię, opartą na alfabecie łacińskim i obecnie nauczenie gagauskiego jest obowiązkowe w szkołach podstawowych. Co ciekawe język ten, należący do tureckiej grupy językowej, mimo tak małej społeczności nim się posługującej, ma aż dwa dialekty.

Wracając do uniwersytetu – budynek, a w szczególności kampus, na tle innych prezentuje się dość okazale, co Komrat zawdzięcza głównie Turcji, która finansuje jego rozbudowę i działanie, wysyła również turecką młodzież na studia do Komratu. Dlaczego właśnie Turcy? Bo to najbardziej spokrewniony z Gagauzami naród. Mimo, że Gagauzi są prawosławni, a Turcy w większości reprezentują świat islamu, to dialog między tymi narodami trwa. Turcja udzieliła Gagauzom dużego wsparcia zarówno politycznego, jak i kulturowego w momencie tworzenia podstaw państwowości po upadku ZSRR. Jednak mimo wszystko Gagauzi największe sympatie kierują w stronę Federacji Rosyjskiej i Republiki Naddniestrza. 

W centrum Komratu

W końcu trafiliśmy do samego centrum, pod budynek parlamentu. Nie zrobił on na nas wielkiego wrażenia, a jedyne co zwróciło uwagę, to stojący obok pomnik Lenina. Już po krótkim pobycie w Besarabii mogliśmy się przekonać, że na jej terenie wciąż jeszcze istnieje wiele zewnętrznych oznak byłej przynależności do ZSRR. Budynek parlamentu, w którym swoją siedzibę ma również baszkan, to dziś centrum państwowości pozostających w ciągłym konflikcie z Kiszyniowem Gagauzów. W 2014r. właśnie tutaj zapadły kluczowe dla autonomii decyzje. W opozycji do władzy centralnej, w Gagauzji przeprowadzono referendum, którego znaczenie trudno przecenić. Zdecydowana większość obywateli opowiedziała się za prawem Autonomii Gagauskiej do niepodległości, integracją w ramach Unii Euroazjatyckiej oraz odłączeniem się od Mołdawii w wypadku utraty przez nią suwerenności. Kiszyniów nie uznaje ani wyników, ani samego referendum. Sytuacja jest też skutecznie rozgrywana przez Federację Rosyjską – po podpisaniu przez Kiszyniów traktatu stowarzyszeniowego z Unią Europejską Rosja wprowadziła zakaz importu mołdawskich win i owoców. Embargo to nie objęło Gagauzji, co niewątpliwe wpłynęło na dalszy zwrot Komratu w kierunku Federacji Rosyjskiej i wzmocnienie pragnienia odłączenia się od Mołdawii.

[photosetgrid layout=”12″]
[/photosetgrid]

Nasze następne kroki skierowaliśmy do cerkwi św. Jana będącej w zasadzie jedynym zabytkiem Komratu. Żółty budynek wyłamuje się z szarości miasta, a świątynia podobno jest ładnie zdobiona w środku, o czym nie udało nam się przekonać, gdyż była zamknięta. 

Warto również odwiedzić znajdujące się niedaleko Muzeum Historyczno – Etnograficzne. Ponieważ Ola najpierw zobaczyła świetny plac zabaw tuż obok cerkwi, a po intensywnych zabawach i zapoznaniu z gagauską koleżanką zrobiła się głodna, postanowiliśmy poszukać jakiegoś baru z lokalnym jedzeniem. Szybko polegliśmy, jeżeli chodzi o lokalne jedzenie, bo niczego takiego w centrum nie znaleźliśmy i usiedliśmy w jednym z barów znajdujących się przy centralnym skwerze. Dość powszechne jest to, że w krajach pograniczna o wiele łatwiej zjeść pizzę, czy hot – doga, niż coś z lokalnej kuchni. Co gorsze, nasz kelner nawet nie był w stanie wskazać, które wina z karty pochodzą z Gagauzji. Ostatecznie przetestowaliśmy naddniestrzańskie brandy i koktajle owocowe. Najważniejsze jednak było to, aby nakarmić Olę. Wiadomo, że głodna Ola, to zła Ola, a zła Ola to najgorsze, co może nam się przydarzyć nie tylko w Gagauzji, ale w każdym możliwym miejscu. Na szczęście te sprawy udało nam się załatwić we wspomnianej wyżej restauracji i pomimo, że nie było tam krzesełka do karmienia, ani nic w menu co nadawało by się dla rocznego dziecka, Ola wyszła z pełnym brzuszkiem. Zazwyczaj, w którymś z naszych przepastnych bagaży można znaleźć dziecięcy obiadek w słoiczku, więc nie martwimy się o lokalne menu. Cały plac, jak na warunki mołdawskie, robi świetne wrażenie: tandetna, ale równo ułożona kostka Bauma, nowy plac zabaw dla dzieci, działające fontanny i kilka zupełnie europejskich restauracji. Wszystko to oczywiście najbardziej spodobało się Oli. 

A sam Komrat? Mieliśmy mieszane uczucia – prowincjonalne miasteczko, centra handlowe kontrastujące  z wszechobecną biedą. Rusofilstwo Gagauzów widoczne jest na każdym rogu, obok flag Gagauzji powiewają flagi Federacji Rosyjskiej, w samochodach na lusterkach wiszą gieorgijewskie lentoczki, a gdzieniegdzie można znaleźć plakaty z wizerunkiem Putina. Oznak przynależności do Mołdawii jakby brak. W restauracji, w której jedliśmy usłyszeliśmy z pewnością prawdziwe stwierdzenie, że Komratu i Kiszyniowa nie łączy już nawet wino. Datę jednego z głównych świąt Mołdawii, Festiwalu Wina, w Komracie zmieniono na tydzień późniejszą niż w Kiszyniowie.

Spacer po ulicach miasta nie był łatwy, poza głównymi ulicami chodniki raczej się rozpadają. Pejzaż miasta to centra handlowe na przemian z rozpadającymi się chatkami. W Komracie nazwy ulic i szyldy sklepowe są po rosyjsku, z wyjątkiem oficjalnych tabliczek, ciężko uświadczyć język mołdawski. W zasadzie to nawet nie mołdawski, a rumuński. Decyzją Trybunału Konstytucyjnego Mołdawii z grudnia 2013, językiem urzędowym kraju jest język rumuński, a nazwa „język mołdawski” oznacza język rumuński stosowany na terytorium Mołdawii. Na tę decyzję zareagowała nawet Wikipedia, zniesiono mołdawską wersję i dla obu krajów istnieje tylko rumuńska. Gagauzi natomiast, jak opowiadał nam kelner mówiący wyłącznie po rosyjsku, mają dla swojego języka własną! Na ulicach miasta wydawało nam się, że w większości słyszeliśmy rosyjski, ale podobno język gagauski zachował się jeszcze na wsi.

[photosetgrid layout=”12″][/photosetgrid]

Gagauska prowincja

W Komracie nie znaleźliśmy wielu śladów Gagauzji i licząc, że prowincja jest zawsze bardziej konserwatywna, ruszyliśmy na wieś. Pierwsze, co po wyjeździe ze stolicy rzuca się w oczy to porozrzucane wszędzie śmieci. Walają się na polach i drogach; czasami jadąc polną drogą wydawało nam się, że jedziemy wzdłuż wysypiska śmieci. Kontrast ze śmieciami tworzą zielone latem pola uprawne. Dominują oczywiście winogrona.

Poza stolicą nie da się nie zauważyć biedy, której w mieście tak wiele nie ma. Niski poziom mechanizacji rolnictwa zastępowany jest wielką inwencją miejscowej ludności – spotykamy dziwnie przerobione motory oraz traktory. Dziś w Europie chyba tylko tutaj można spotkać zaprzęgi z osłami, czy konne wozy drabiniaste. Cechą charakterystyczną wszystkich wsi są pięknie zdobione studnie oraz przydrożne kapliczki i skromne, ale często wymyślnie zdobione domy. Co ciekawe, wiele wsi jest skanalizowanych, jednak woda z wodociągów jest za droga i mieszkańcy nadal używają studni. Ciężko zrozumieć, że w prawie każdym domu jest telefon, telewizor i gaz, a tylko w co drugim bieżąca woda. 

Życie skupia się wokół sklepów lub cerkwi. Świątynie z zewnątrz wyglądają niezbyt okazale, ale w środku prezentują się ciekawie. Szczególnie na nie zwracaliśmy uwagę, bo prawosławie jest jedną z rzeczy, która jednoczy Gagauzów. Dziś ta religia w Europie Wschodniej jest bardzo rozpowszechniona, a w czasach panowania imperium osmańskiego była jednym z elementów tożsamości narodowej. Tradycji tej nie zniszczył nawet Związek Radziecki. Obecnie w odbudowie prawosławia pomaga państwo, co widać po licznych, nowowyremontowanych świątyniach. 

[photosetgrid layout=”13″] [/photosetgrid]

Wjeżdżamy do jednej ze wsi na południu Gagauzji, kompletną ciszę przerywa tylko bicie dzwonu. Cerkiew w środku robi wrażenie, jednak liczba wiernych nie jest oszałamiająca. Wydaje się, że prawosławie jest tutaj traktowane jako element tożsamości kulturowej, a nie przywiązanie do religii. Potwierdzają to badania naukowe – więcej Gagauzów deklaruje się jako prawosławni, niż jako wierzący. Udajemy się obejrzeć przycerkiewne pomniki. W tym rejonie jest ich równie dużo jak cerkwi. Najczęściej poświęcone są bohaterom wojennym, albo pomordowanym w czasie wojny. Nie wszystkie pochodzą z czasów ZSRR, niektóre są z wcześniejszego okresu, np. w Wulkaneszti znajduje się wysoki pomnik upamiętniający zwycięstwo Cesarstwa Rosyjskiego nad Turkami. Pomniki ku chwale Armii Czerwonej można bez trudu odnaleźć niemal wszędzie. Widać, że pamięć o przodkach jest ważna w Gagauzji, a tradycja budowania pomników jest kontynuowana. W Avadarmie trafiliśmy na nowo zbudowany memoriał ofiar okupacji niemieckiej. 

Pomniki są zadbane, widać, że ktoś niedawno składał kwiaty. To dość dziwne, że w kraju, który nigdy nie miał armii, tak wiele jest pomników poległych żołnierzy. Najczęściej ginęli oni w czasie II wojny światowej i wojny afgańskiej. Sytuacja z armią może szybko ulec zmianie, jako że niedawno parlament Gagauzji postanowił stworzyć Gwardię Narodową, która właśnie może stać się zaczątkiem armii tej autonomii. Jakie niesie to ze sobą konsekwencje, możemy się tylko domyślać. Podobna sytuacja miała miejsce w 1991 roku, gdy Gagauzi utworzyli namiastkę sił zbrojnych – batalion „Budżak” złożony z kilkuset ochotników. Mołdawia postraszyła, że batalion zostanie rozwiązany siłowo, w reakcji na co w Komracie natychmiast pojawili się wysłannicy z Moskwy z obietnicami wsparcia wojskowego. Tamta sytuacja została rozwiązana pokojowo, jednak przy kolejnej próbie sił Moskwa może nie zrezygnować z możliwości zaistnienia w tym regionie. 

Quo vadis Gagauzja?

Co dalej będzie z Gagauzją? Ciężko przewidzieć. Już tydzień po naszym wyjeździe sytuacja zmieniła się diametralnie. Kilka dni temu doszło do zmiany na stanowisku mera w Komracie. Wybory zupełnie niepodziewanie wygrał Serghei Anastasov z prorosyjskiego ugrupowania „Nasza Partia”, pokonując wieloletniego mera Nicolai Dudoglo, popieranego między innymi przez związek „Nasza Gagauzja”. Wydaje się, że wyborcy wystawili rachunek za przyłączenie „Naszej Gagauzji” do prounijnej Mołdawskiej Partii Demokratycznej.

Nicolai Dudoglo przegrał również wybory na stanowisko baszkana, które objęła hołubiona przez Moskwę Irina Vlah, otwarcie przyznająca, że przyszłością Gagauzji są ścisłe relacje z Rosją.

Czy te zmiany symbolizują zaostrzenie polityki Gagauzji w stosunku do Kiszyniowa? Takie są deklaracje polityków, ale należy zauważyć, że w samym Kiszyniowie również zachodzą zmiany. W związku z zarzutami o sfałszowane wykształcenie, do dymisji podał się premier Mołdawii Chiril Gaburici. Sformowanie nowego rządu przez proeuropejskie partie może być trudne, a nowe wybory mogą oznaczać nowy rozkład sił. W ostatnich wyborach parlamentarnych, ze względu na zarzuty o finansowanie z Moskwy, do startu nie dopuszczono wspominanej wcześniej „Naszej Partii”, która osiąga coraz lepsze notowania w sondażach i właśnie zdobyła merostwa Bielic i Komratu. W związku z kryzysem rządowym i aferą bankową spadają notowania proeuropejskich partii.

Nowe wybory mogą przynieść nowe rozstrzygnięcia: wygrana prorosyjskich partii może zbliżyć Komrat i Kiszyniów, wynik przeciwny może z kolei skłonić Gagauzję do podjęcia prób zwiększenia swojej autonomii. Warto więc na pewno odwiedzać Mołdawię w najbliższym czasie i nie zapominać o Gagauzji, bo można trafić na moment, gdy historia stworzy się na naszych oczach.

1. Ryszard Kapuściński Imperium
   W zasadzie Kapuściński to klasyka i wszyscy już go czytali, ale z uznania dla autora postanowilismy umieścić Imperium na naszej liście. Pierwsze nasze zetknięcia się z tą książką miało miejsce klilanaście lat temu w czasie przygotowań do podroży koleja transsyberysjką. Zachwyceni kilka razy do niej wracaliśmy. Obowiązkowa lektura dla wszystkich udających się na wschód. Jest to reportaż z kilkuletniej podroży autora po krajach rozpadającego się ZSRR. Książka jest próbą opisu przemian w obrębie Imperium, jednak jak pisze sam autor: całość nie kończy się wyższą i ostateczną syntezą, lecz przeciwnie — dezintegruje się i rozpada, a to dlatego, że w trakcie pisania książki rozpadowi uległ jej główny przedmiot i temat — wielkie mocarstwo sowieckie.
2. Anne Applebaum Między Wschodem a Zachodem. Przez pogranicza Europy
   Większość kojarzy autorkę głównie z jej najsłynniejszego działa Gułag. Między Wschodem a Zachodem. Przez pogranicza Europy to mniej znana książka Ann Appelbaum, ale również warta przeczytania. Jest zapisem podroży autorki od wybrzeży morza Bałtyckiego aż po morze Czarne. Anne Applebaum odwiedziła Kalinigrad, Litwę, Białoruś, Ukrainę i Mołdawię. Autorka w swojej książce nie tylko skupia się na procesach politycznych, ale również opisuje konkurujące ze sobą religie, kultury, nacjonalizmy w obrębie państw pograniczna. Książka została wydana w 1994 roku i dziś z perspektywy niektóre opinie autorki wydaja się bardzo naiwne, czasami denerwuje również jej dziwnie się rzeczami, które dla mieszkańców Europy Wschodniej wydają się całkiem normalne. Z drugiej zaś strony to spojrzenie z zewnątrz w połączeniu z solidną wiedzą historyczną jest naszym zdaniem jednym z atutów książki.
3. Andrzej Stasiuk Jadąc do Babadag
   Kolejny klasyk. Wydana w 2004 roku opowiada o podroży nie tylko przez Europę Wschodnią, ale przede wszystkim w głąb świadomości mieszkańców tych terenów. Opisy rzeczy błahych papierosów, biletów stają się pretekstem do przemyśleń dotyczących erozji cywilizacji na tych terenach. Autor przemierza Polskę, Słowację Wegry, Rumunię, Słowenię, Albanię, w zasadzie niewiele miejsca poświęca Mołdawii. Dlaczego więc warto ją przeczytać? Bo w tej książce geografia nie jest najważniejsza, autor w swoich opisach skupia się na pojedyńczych ludziach, małych społecznościach, ich problemach i obecnym życiu, a te wspólne są dla wszystkich krajów pograniczna. W jego opisach peryferiów miasto jest nienaturalną naroślą, czymś obcym, tak na przykład pisze o blokowiskach Kiszyniowa: Gigantyczne nagrobki wetknięte w urodzajną, pulchną ziemię. Kamienne tablice egalitaryzmu. Termitiery wszechświatowego postępu. Nowe Jeruzalem w stanie śmierci technicznej. Świetny wybór dla wszystkich, dla których podróżowanie to coś więcej niż zwiedzanie muzeów i zabytków.
4. Bogumił Luft Rumun goni za happy endem
   Książka jest wielowątkowym opisem Mołdawii i Rumunii z perspektywy Polaka. Tym, co wyróżnia tę pozycję na tle poprzednich jest fakt, że autor nie jest podróżnikiem, tylko w opisywanych krajach spędził pół życia jako ambasador Rzeczpospolitej Polskiej, najpierw w Rumunii, a ostatnio w Mołdawii.

   Książka ta jako jedyna pokazuje inną tożsamość Mołdawian, w pozostałych pozycjach opisywanych jako żyjących w cieniu imperium rosyjskiego. Tutaj znajdziemy opis życia w cieniu i prób dogonienia bogatszej Rumunii, wszak Mołdawianie i Rumuni mają wpsólną, hisotrię, język i tradycję. Bogumił Luft pisze o ich wzajemnej bliskości, o wspólnym postsowieckim dziedzictwie, walce z kompleksami, wielonarodowej tradycji, ale też o skomplikowanych stosunkach, jakie ich dzielą. W książce mieszają się style, część jest pamietnikiem autora z jego pracy, część to kompedium wiedzy o historii, a przez to, że książka została wydana w 2014 roku, dostarcza dość świeżej wiedzy na temat skomplikowanej sytuacji geopolitycznej regionu. Naszym zdaniem jest to najbardziej akutualny i pełny opis tych dwóch słabo znanych w Polsce krajów – Rumunii i Mołdawii.

5. Judyta Sierakowska Mołdawianie w kosmos nie lietajut biez wina
   Nasze ostatnie odkrycie i bardzo pozytywne zaskoczenie. Trafiliśmy na nią przypadkowo, dopiero po powrocie z Gagauzji. Dość świeża książka wydana w 2015 roku, jednak dotycząca wydarzeń toczących się kilka lat wcześniej. Sierakowska spisała kilka miesięcy ze swojego życia, które spędziła w Mołdawii. Odwiedza Kiszyniów, Naddniestrze, a najwięcej czasu i uwagi poświęca Gagauzji najbiedniejszemu zakątkowi najbiedniejszego kraju w Europie. Przeplatana absurdalnymi wydarzeniami opisana jest historia Gagauzów, ich zwyczaje i wiele ciekawostek. Ilość anegodot jest tak duża, że aż trudno uwierzyć, ze to wszystko mogło wydarzyć się naprawdę. Część książki poświęcona jest opisowi Polonii w Mołdawii, co czyni ją jeszcze bardziej wartościową. Jest to jedyne nieakademicke kompendium wiedzy o tym Gagauzach wydane w języku polskim.

Zdecydowanie nie są to kubańskie oldtimery, niektóre sprawiają wrażenie, jakby już nigdy nie miały ruszyć się z miejsca, mimo to, a raczej właśnie dlatego zwracają na siebie uwagę. Pojazdy w Mołdawii. Kolejne muzeum epoki, czym starsze, tym bardziej kolorowe, jakby specjalnie chciały wyróżnić się z tłumu i nie dać o sobie zapomnieć. Dumnie prą do przodu nie zważając na przeciwności mołdawskich szos, wśród nich konie, osły, samochody. Przyciągają wzrok. Z czasem takie obrazki na pewno znikną, być może to jedna z ostatnich chwil, żeby się nimi nacieszyć.

Kliknij na zdjęcie aby otworzyć galerię

[photosetgrid layout=”2131312121″][/photosetgrid]

Mołdawia, niewielkie państwo we wschodniej Europie nie jest miejscem, do którego pielgrzymują tłumy turystów. Kilka lat temu odwiedzając ten kraj po raz pierwszy mieliśmy wrażenie, że jedyne, czego szukają tu przyjezdni, to kliniki stomatologiczne. Tym razem jednak zauważyliśmy, że w kraju pojawiają się coraz większe ilości turystów. Powstają nawet punkty informacji turystycznej, na razie z płatnymi mapkami miejsc wartych odwiedzenia, ale wszystko jeszcze przed Mołdawią. Baza noclegowa jest ciągle słaba, transport kuleje, przekraczanie granic jest trudne, jednak naszym zdaniem, mimo wszystko, historyczne tereny Besarabii warto dziś odwiedzić. Przeczytajcie dlaczego.

1. Wino

Piszesz Mołdawia, myślisz wino. Ten trunek towarzyszy Mołdawianom od urodzenia, aż po śmierć. W chwilach radości i smutku. Jest obecny przy śniadaniu, kolacji i obiedzie, dostaniemy go wszędzie, z beczki, w butelkach, czy zwyczajnie na szklanki. Do tego w każdym domu jest mała piwniczka, gdzie gospodarz przechowuje przynajmniej kilkaset litrów własnych wyborów. Po latach bycia częścią ZSRR, w którym stawiano głównie na ilość, wina mołdawskie osiągają coraz lepszą jakość, dość powiedzieć, że dwór brytyjski zaopatruje się właśnie w Mołdawii, a podobno ulubionym gatunkiem królowej Elżbiety II jest mołdawski Negru de Purcari.

Gdy delektowanie się winem już Wam się znudzi, pamiętajcie, że Mołdawia to też bardzo cenione brandy!

2. Winiarnie

Jak pisaliśmy Mołdawia winem stoi – 20 procent PKB kraju pochodzi właśnie z tego przemysłu, tu znajdują się największe na świecie piwnice winne. Winiarnia Milesti Mici, bo o niej mowa, przechowuje prawie 2 miliony butelek wina w podziemiach, których korytarze mają około 200 km długości. Takie liczby chyba na każdym zrobią wrażenie. Druga w kolejności, nieco mniejsza Cricova, posiada równie imponujące zbiory winne, a do tego podziemną produkcję win musujących. Polecamy odwiedzić przynajmniej jedną, aby zobaczyć korytarze tak wielkie, że zwiedza się je samochodami lub elektrycznym pociągiem. Oprócz dwóch największych godna uwagi jest jeszcze jedna, znaczenie mniejsza, za to najstarsza winiarnia mołdawska – Purkari. To z niej pochodzą najsławniejsze lokalne wina Negru de Purcari.

Jeżeli znudzą Wam się wielkie winiarnie, warto odwiedzić jedną z lokalnych położonych z dala od głównego szlaku.

3. Tygiel kulturowy i polityczny

Z pozoru wydaje się, że tak mały kraj nie byłby w stanie pomieść kilku narodowości i różnych rejonów autonomicznych wewnątrz swoich granic. Tymczasem mołdawski lewobrzeżny Dniestr, zamieszkały głównie przez Rosjan i Ukraińców to Naddniestrze, region de facto funkcjonujący jako niepodległe państwo. Południowe tereny kraju stanowią Autonomiczne Terytorium Gagauzji, w którym ponad 80% ludności stanowią tureckojęzyczni prawosławni chrześcijanie – Gagauzi. Jeszcze ciekawiej jest jeśli chodzi o języki: oficjalnym jest mołdawski, jednak większość mieszkańców nie potrafi się w nim porozumiewać i głównym sposobem komunikacji pozostaje rosyjski, który jest uznany za oficjalny w Gagauzji oraz Naddniestrzu.

Jeżeli nadal mało Wam różnorodności, polecamy udać się do Styrczy zwanej ‚Małą Warszawą’ – stolicy polskiej emigracji w Mołdawii.

4. Krajobrazy, studnie i ołtarze

Mołdawia dziś to najmniej zurbanizowany zakątek w Europie, nawet stolica, poza kilkoma miejscami, wygląda jak większa wieś. Nigdzie w Europie nie znajdziecie takich przestrzeni nieskażonych przemysłem. Jadąc przez Besarabię mijamy niekończące się, a jakże, winnice, pola słoneczników i sady owocowe, a wszystko to poprzetykane niewielkimi wioseczkami z pięknie zdobionymi studniami i przydrożnymi ołtarzami, które są tak charakterystyczne dla Mołdawii. Widoki są piękne o każdej porze roku, latem kraina jest niesamowicie zielona, jesienią żółto-pomarańczowa, zimą czasami spadnie niewielka ilość śniegu, ale już po kilku tygodniach wszystko ponownie zakwita.

Znudzeni płaskimi terenami Mołdawii możecie pokusić się o zdobycie jej najwyższego szczytu Dealul Bălănești. Ma on niespełna 430 metrów.

5. Sielskie życie

Jak już wspomnieliśmy, nieodłącznym elementem krajobrazu w tym państwie są urocze wsie. Stare mołdawskie powiedzenie mówi, że każdy mężczyzna musi zbudować dom, spłodzić syna, zasadzić drzewo i zbudować studnię. Te charakterystyczne dla regionu studnie, liczne kapliczki i ołtarzyki oraz skromne, ale często wymyślnie zdobione domy, tworzą niepowtarzalny klimat mołdawskiej wsi. Co ciekawe, wiele wsi jest skanalizowanych, jednak woda z wodociągów jest za droga i mieszkańcy wolą nadal używać studni. Mimo, że wsie nie są bogate, to ludzie niezmiernie życzliwi i otwarci. 

A jeżeli znudzi się Wam spokojna i skromna mołdawska wieś, polecamy odwiedzić Soroki, światową stolice Romów i zobaczyć ich całą bizantyjską dzielnicę.

6. Good Bye, Lenin

Kojarzycie film, w którym syn komunistycznej aktywistki, po obaleniu Muru Berlińskiego w trosce o zdrowie matki tworzy przed nią iluzję dawnego świata? Gdyby rzecz działa się w Mołdawii, nie zabrakłoby by scenografii. Pomniki Władimira Iljicza Uljanowa wciąż zdobią centra Tyraspola i Komratu. Gdzieniegdzie można natknąć się na innego rodzaju pomniki, na przykład przodowników pracy, czy ku czci traktora. Już wjeżdżając do stolicy trafiamy na bramę Kiszyniowa – dwa olbrzymie bloki, stojące po obu stronach drogi, sięgające kilkunastu pięter. Im dalej od ulicy, tym budynek jest niższy, a całość wygląda jak uchylona brama do podróży w czasie. Jednak nie liczcie na podróż w czasie, w obu stolicach szybko rozwija się raczkujący kapitalizm i spójna do tej pory architektura, być może dyskusyjnej urody, jest zakłócana szklanymi wątpliwej urody i lekkości budowlami.

Jeżeli poczujecie się przytłoczeni szarością socrealizmu, możecie wstąpić do ikony kapitalizmu, restauracji McDonalds, która oprócz darmowego WIFI oferuje również piwo.

7. Bocian i wino, czyli mołdawskie twierdze

Jedna z mołdawskich legend opowiada historię oblężenia lokalnej twierdzy, kiedy to w czasie długiej blokady wewnątrz fortecy brakowało już wody i jedzenia. Pewnego dnia niespodziewanie nad warownię nadleciały bociany z kiśćmi winogron w dziobach, upuściły je na dziedziniec twierdzy wprost pod nogi oblężonych. Dało im to możliwość posilenia się oraz podniosło morale załogi, która odzyskała wiarę w zwycięstwo. Bocian trzymający w dziobie winogrona stał się symbolem mołdawskiego winiarstwa i a historia mołdawskich twierdze splotła się z winem. Dziś najsłynniejszą warownią jest ta w Sorokach, wybudowana w XV wieku, aby chronić Mołdawię przed najazdami Tatarów. Warta odwiedzenia jest również twierdza w Benderach, której budowę zapoczątkował Stefan III Wielki, a ostateczny kształt nadało Imperium Osmańskie. Dziś twierdze te stały się jednym z elementów tożsamości Mołdawian, przypominając o złotym okresie w historii kraju. Mołdawianie są z nich dumni do tego stopnia, że umieszczają je na monetach, dokumentach urzędowych, a nawet dowodach osobistych.

Jeżeli wciąż będziecie czuli niedosyt, podpowiadamy, że całkiem niedaleko można zwiedzić twierdzę Akerman w ukraińskim Białogrodzie nad Dniestrem.

8. Życie z Bogiem czyli klasztory i cerkwie

Gdy Bóg rozdawał ziemię wszystkim narodom, Mołdawian nie było. Jedni mówią, że po prostu zaspali, inni zaś nieobecności przypisują ilości wypitego dzień wcześniej wina. Gdy pojawili się przed Bogiem, ten załamał się, bo wszystkie tereny już rozdał, ale pogłowił się i nie chcąc zabierać ziemi innym nacjom powiedział „Chodźcie, zamieszkacie ze mną w raju”. Jak głosi jedna z legend tak powstała Mołdawia, a jej mieszkańcy do dziś dziękują Bogu za ten dar. Centrum mołdawskiego prawosławia to kompleks klasztorny Orheiul Vechi z wykutą w skale cerkwią i klasztornymi pieczarami z XII wieku oraz Sobór Narodzenia Pańskiego w Kiszyniowie. Mołdawskie Cerkwie z zewnątrz nie zawsze robią oszałamiające wrażenie, jednak zazwyczaj w środku są olśniewające. Żeby dokładnie poczuć ducha mołdawskiego prawosławia, oprócz tych najsłynniejszych, polecamy również odwiedzić mniejsze, bardziej kameralne, a czasem nawet bardziej natchnione świątynie.

Jeżeli znudzicie się prawosławiem, spróbujcie odnaleźć w Kiszyniowie synagogę oraz jeden z największych cmentarzy żydowskich w Europie.

9. Podróż marszrutką

Mimo, że Mołdawia jest dość małym krajem, to podróże zajmują tam stosunkowo dużo czasu. Kolej praktycznie nie istnieje, tabor i linie są w fatalnym stanie. Pomimo tego, że podobnie jest z drogami, to główny środek transportu w Mołdawii stanowią marszrutki. To kursujące nieregularnie, stare, przeładowane busy, a podróż nimi to prawdziwa przygoda. Najbardziej chyba doskwiera w nich gorąco, a kiedy wylewający siódme poty turysta marzy o otwarciu okna, przeciętny Mołdawianin nawet o tym nie pomyśli. Czy to kwestia przyzwyczajenia? A może wiary w to, że przez otwarte okna uciekają dobre duchy? Co ciekawe równie gorąco jest zimą, bo wówczas ogrzewanie musi być zawsze ustawione na maksimum. Gdy nieobyty turysta rozbiera się już z ostatniej wierzchniej warstwy, Mołdawianie dopiero ściągają futrzane czapki. Istny Taszkient.

Gdy skończy się Wam cierpliwość do marszrutek, polecamy podróż autostopem. Chętnie zatrzymują się nie tylko auta osobowe, ale też wszelkie inne pojazdy. Nie pogardzajcie niczym, niezłą przygodą może być nawet wóz drabiniasty.

10. Kwas na kaca

Łącząc ze sobą piękne okoliczności przyrody, mołdawskie wina, kuchnię oraz znakomitych współbiesiadników można obawiać się trudnych poranków. Jeśli przesadzicie z zabawą, a nie możecie skorzystać ze starej mołdawskiej mądrości „czym się zatrułeś, tym się lecz” to polecamy kwas chlebowy. Nigdzie na świecie nie znajdziecie lepszego.

Miłego pobytu w Mołdawii!

Mongolia? Macedonia? Gdy wróciliśmy z Mołdawii niektórzy nie do końca byli pewni, gdzie właściwie byliśmy. Rzeczywiście kraj ten jest mało znany i informacje o nim rzadko trafiają na pierwsze strony gazet. Nawet ostatnia wielka afera bankowa, w której z mołdawskich banków ukradziono miliard dolarów nie była szeroko komentowana w światowych mediach. To pokazuje, że naprawdę mało kto zna ten kraj i w ogóle pamięta o jego obecności w Europie. A Wy jakie macie skojarzenia z Mołdawią? W najbliższych dniach chcielibyśmy przybliżyć Wam ten kraj, a zaczniemy dziś od Kiszyniowa, jednej z jego stolic.

Jednej ze stolic? Tak, mimo, że na świecie jest wiele państw dzielących obowiązki stolicy na kilka miast, tutaj sytuacja jest wyjątkowa. Lewobrzeżne terytorium Dniepru to separatystyczna Naddniestrzańska Republika Mołdawska ze stolicą w Tyrasopolu a południowe tereny kraju to Autonomiczne Terytorium Gagauzji ze stolicą w Komracie. Teraz, w czasie konfliktu w sąsiedniej Ukrainie i po dokonanej przez Rosję aneksji Krymu, regiony te rosną w siłę. Maleje natomiast znaczenie Kiszyniowa, formalnej stolicy całej Republiki Mołdawii.

Jak wobec narastających nastrojów separatystycznych sąsiednich stolic zachowa się Kiszyniów, tego nie wie nikt. Odpowiedzi na te pytanie nie przyniosły ostatnie wybory w Mołdawii. Mimo zwycięstwa proeuropejskich partii, którym nawet szybko udało się utworzyć rząd z premierem Chiril Gaburici, sytuacja nadal się nie ustabilizowała. Premier już zdążył podać się do dymisji, a opozycja żąda nowych wyborów i zbliżenia się do Rosji. Z ciekawostek dotyczących życia politycznego w Mołdawii można przytoczyć fakt, że obecnego prezydenta Nicolae Timofti parlament wybierał przez trzy lata. Czy Kiszyniów utrzyma kurs w kierunku zachodu? Wcale nie jest to pewne, gdyż nastroje w społeczeństwie są zgoła inne niż wyniki wyborów. Gdyby nie to, że ze względu na problemy z finansowaniem, do wyborów nie dopuszczono nowego, cieszącego się kilkunastoprocentowym poparciem, prorosyjskiego ugrupowania, ich wyniki mogłoby być zupełnie inne. Jednak w zakończonych niedawno wyborach na mera Kiszyniowa proeuropejskim partiom udało utrzymać Dorina Chirtoacę na tym stanowisku. 

To zawieszenie między wschodem a zachodem da się zauważyć już wjeżdżając do miasta. Jadąc z lotniska pierwsze, na co zwrócimy uwagę, to dwa stojące po obu stronach ulicy olbrzymie bloki, tworzące swego rodzaju bramę do miasta. Kierując się w stronę centrum mijamy coraz większe gmachy, różnych kształtów i wysokości  – już wiemy, gdzie jesteśmy. Takie wielkie osiedla budowano tylko w bloku wschodnim. W centrum, zmiana klimatu, główna ulica Stefana III Wielkiego to już zachód, sieciowe bary szybkiej obsługi, drogie butiki, migające neony. To wszystko to jednak tylko złudzenie, budynki są wyremontowane lub przykryte reklamami tylko w przyziemiu. Wystarczy podnieść głowę nieco wyżej, aby znowu odnaleźć mołdawski wschód.

Centralnym punktem miasta jest plac Wielkiego Spotkania Narodowego. Plac ten, zwany „pępkiem Kiszyniowa”, tętni życiem nie tylko w weekendy, codziennie spacerują tu setki Mołdawian, widać wiele młodzieży z notebookami, korzystającej z darmowego WIFI. W weekendy dochodzi tutaj do prawdziwych spotkań narodowych, zarówno prounijnych, jak i prorosyjskich demonstracji.

Na środku placu znajduje się wielki łuk triumfalny. Jeden z symboli miasta został zbudowany z okazji zwycięstwa Rosjan nad Turkami i włączenia całej Bessarabii do Imperium. Po drugiej stronie ulicy znajduje się siedziba rządu, gdzie po ratyfikowaniu przez parlament, podpisano między innymi umowę stowarzyszeniową z Unią Europejską. Taki właśnie jest Kiszyniów, jak cała Mołdawia, pełen sprzeczności, rozdarty między wschodem a zachodem.

W czasie naszej wycieczki mieliśmy szczęście trafić na działaczy Samowara, organizacji pozarządowej, która w ramach happeningu serwowała na placu parzoną w prawdziwych samowarach herbatę. Naszą uwagę zwróciły przede wszystkim same urządzenia, dawno już niewidziane. Wypolerowane na wysoki połysk srebrne i złote, z wielkimi rurami wyprowadzającymi gorące powietrze ponad głowy zgromadzonych nie pozwoliły nam przejść obok siebie obojętnie. Naprawdę dobrze zachowane, nadal działające samowary w dzisiejszych czasach wydają się nam już rzadkością, tymczasem na kiszyniowskiej ulicy – proszę bardzo, pijemy właśnie zaparzoną w nich herbatę!

Plac z przyległym parkiem stanowi również miejsce wypoczynku i rozrywki mieszkańców Kiszyniowa. W niedzielne popołudnie zapełniony jest przez odpoczywające na ławeczkach starsze osoby, młodsze grające w wielkie szachy i dzieciaki ganiające gołębie. To tutaj Ola zawarła swoją największą w Kiszyniowie przyjaźń z nieco starszą dziewczynką, turystką ze wschodniej Rosji. Dziewczyny tak się świetnie bawiły, że wspólne ganianie gołębi trudno im było przerwać. Niestrudzone gołębie wciąż nadlatywały, a dziewczynki z ciągle nową energią nie pozwalały im przysiąść ani na chwilę. Czas pożegnania udało nam się jakoś przetrwać, duży „przytulasek” i w końcu rozeszły się każda w swoją stronę.

[photosetgrid layout=”12″][/photosetgrid]

My do największej prawosławnej świątyni miasta. To klasycystyczny Sobór Narodzenia Pańskiego wzniesiony na placu Wielkiego Spotkania Narodowego na początku XIX wieku. Po czasach komunizmu, kiedy to pełnił on funkcje wystawowe, ponownie, już jako świątynia został otwarty w 1996 r. Wtedy też odbudowano zniszczoną wcześniej dzwonnicę.

Nie jest to jedyny obiekt sakralny wart odwiedzenia w Kiszyniowie, wiele cerkwi po latach działalności jako Muzeum Religii i Ateizmu przechodzi remonty i jest odnawiana, szczególnie pięknie wyglądają one w środku. Na pewno warto odwiedzić również synagogę oraz cmentarz żydowski.

Kierując się na północny – zachód mijamy ulubiony przez Puszkina Park Stefana Cel Mare, z jego pomnikiem stojącym u wejścia. Zaraz obok znajduję się ciekawy Pałac Prezydencki – budynek w swojej formie przypominający szklany zamek z czterema wielkim basztami. Po drugiej stronie ulicy, tworząc spory kontrast ze złotym pałacem, znajduje się szary, betonowy monumentalny budek Parlamentu Mołdawii.

[photosetgrid layout=”13″][/photosetgrid]

Po drodze zauważamy dom mieszkalny, który należał do Vladimira Herta. Zbudowany w stylu wiedeńskiego baroku jest jedną z perełek Kiszyniowa. Jego główna fasada jest bogato zdobiona płaskorzeźbami, warto zwrócić uwagę na liczne kute wykończenia, głównie motywy roślinne. Całość zwieńczona jest kopułą. Równie ciekawie wygląda wnętrze z freskami i malowidłami na sufitach i ścianach.

Spacerując ulicami Kiszyniowa polecamy odejść od głównej arterii. Już po kliku krokach trafiamy na swoisty miks rozpadających się kurnych chatek z ogromnymi blokami. Przeogromny kontrast. Centrum z neonami i drogimi butikami tworzy wrażenie zachodniej stolicy, a już kilka kroków dalej znajdujemy typowo wschodnią wieś. Koniecznie musicie odwiedzić targ centralny, wielkie targowisko wylewające się na pół centrum miasta. Można tu kupić wszystko, ale z punktu widzenia turysty najciekawsze są lokalne wyroby spożywcze i wino.

Z centralnego placu kierując się na południowy – wschód zobaczymy ciekawy ratusz, pocztę główną oraz targ artystyczny, na którym możemy kupić tandetne pamiątki oraz nieliczne ludowe rękodzieło. Idąc dalej trafiamy na dwa ciekawe mołdawskie pomniki: Grigorija Kotowskiego, bolszewickiego dowódcy, który walczył o przyłączenie Besarabii do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej oraz pomnik Wyzwolenia poświęcony „wyzwoleniu” Kiszyniowa w sierpniu 1944 roku przez wojska sowieckie. Obu tym monumentom towarzyszą hotele Cosmos i Kiszyniów również będące swojego rodzaju symbolami stolicy.

Wyglądają one podobnie jak całe miasta. Odnowiony tylko w przyziemiu, ze świecącymi z daleka kasynowymi jednorękimi bandytami, monumentalny budynek Cosmosu z zewnątrz prezentuje się ciekawiej niż w środku. Im wyżej, tym standard pokoi niższy, pięć górnych pięter w ogóle wyłączonych jest z użytku, a ostatnie, jak wieść gminna niesie, zajmuje agencja towarzyska. Droga większości gości jest prosta: od kasyna, poprzez bar, do agencji lub to samo, tylko w przeciwnym kierunku. Pokoje urządzone są raczej skromnie, jedyne, co zwróciło naszą uwagę, to dwie szklanki i karafka do wina na wyposażeniu. Po korkociąg nie trzeba daleko chodzić, na każdym piętrze znajdziemy etażową, czyli osobę, której zgłaszamy wszelkie swoje potrzeby. Jedynym, czego nie oferuje hotel Cosmos jest łóżeczko dziecięce. Ale, jak napisaliśmy, z każdym problemem należy zgłosić się do etażowej i na wszystko znajdzie się rada. W czasie naszego pobytu Ola korzystała na zmianę z naszego łóżka i swojego posłania stworzonego z kilku koców i czystej pościeli. O jej wygodę ani bezpieczeństwo nie musieliśmy się martwić, choć nie da się ukryć, że bardziej byśmy byli zadowoleni ze zwykłego łóżeczka turystycznego. W każdym razie Ola wysypiała się nie gorzej od nas i nie narzekała na żadne niewygody.

Sam budynek hotelu wyraźnie kontrastuje z otoczeniem. Tuż obok znajdują się główne centra handlowe Kiszyniowa, w tym największe z angielska zwane MallDova. Być może, aby nie antagonizować ani rosyjsko- ani mołdawskojęzycznej części społeczeństwa wybrano właśnie nazwę angielską. Sieciowe fastfoody i centra handlowe mimo, że mają nawet przyjazne nazwy, nie pasują do Kiszyniowa, wyrywają się z szarości miasta, świecąc neonami wyglądają na zupełnie obce. Podobnie zresztą, jak kasyna, które dla odmiany przypłynęły ze wschodu po tym, jak Putin zakazał ich działalności w Rosji. Kolejna tragedia Mołdawii – przejmowanie tych nienajlepszych rzeczy zarówno z zachodu, jak i ze wschodu.

Tym razem Kiszyniów nas nie zachwycił, widoczne zmiany w tkance miejskiej nie wydają się iść w dobrym kierunku. Jak będzie następnym razem, nie wiadomo. Warto się wybrać, aby samemu poczuć to miasto, szczególnie, że Kiszyniów jest punktem wyjścia do odwiedzenia wszystkich innych atrakcji Mołdawii. O nich przeczytacie w kolejnych artykułach.